De NS volgt het juiste spoor

09-09-2019

ECLI:NL:RBMNE:2019:4011

Een reiziger van de NS heeft in 2017 een handhavingsverzoek ingediend bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) omdat hij meende dat de NS de privacy van reizigers schendt. Volgens de reiziger maakt de NS het (ten onrechte) feitelijk onmogelijk om anoniem te kunnen reizen met een Traject-Vrij en Voordeelurenabonnement (dit kan namelijk alleen met een persoonlijke, niet anonieme, OV-chipkaart). De AP wijst het handhavingsverzoek af. De reiziger laat het er niet bij zitten en start een bestuursrechtelijke procedure tegen dit besluit van de AP.

Coauteur: Jacobine van Beijeren

Standpunten van partijen

De reiziger stelt zich op het standpunt dat de NS onnodig persoonsgegevens verwerkt, omdat het volgens hem ook mogelijk zou moeten zijn om met een anonieme OV-chipkaart gebruik te maken van de treinabonnementen. Ook stelt hij dat de NS ten onrechte betaalgegevens verwerkt, omdat de OV-chipkaart alleen contant kan worden opgeladen met muntgeld (geen briefgeld) en het daardoor vrijwel onmogelijk is de ov-chipkaart met grotere bedragen op te laden zonder pinbetaling (en dus zonder herleidbare betaalgegevens). Door het verwerken van deze persoonsgegevens zónder noodzaak, meent de reiziger dat de NS in strijd handelt met de (destijds geldende) Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp).

De AP stelt zich op het standpunt dat het wél noodzakelijk is voor de NS om persoonsgegevens te verwerken in het kader van de treinabonnementen. De NS moet immers kunnen controleren of iemand voor zijn of haar abonnement heeft betaald en of iemand binnen het traject van het abonnement reist. Daarnaast heeft de NS de persoonsgegevens nodig om te kunnen voldoen aan de ‘Regeling geld terug bij vertraging’ en om fraude of misbruik te kunnen voorkomen.

De discussie bij de bestuursrechter (de Rechtbank Midden-Nederland) spitst zich dus kort gezegd toe op de vraag of het noodzakelijk is voor de NS om persoonsgegevens van reizigers te verwerken.

Oordeel Rechtbank

Op 30 augustus 2019 oordeelde de Rechtbank dat de AP een juiste beoordeling heeft gemaakt en terecht van handhaving heeft afgezien. De Rechtbank betrok in haar oordeel de bepalingen uit de Wbp en niet de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG), omdat de AVG pas in werking trad na de datum waarop deze procedure werd gestart door middel van het maken van bezwaar tegen het besluit van de AP. De bepalingen waaraan de rechter in deze zaak toetst zijn echter ook in de AVG opgenomen, zodat deze uitspraak ook voor verwerkingsactiviteiten onder de AVG relevant is.

De Rechtbank overweegt dat het alleen is toegestaan om persoonsgegevens te verwerken voor zover de verwerking noodzakelijk is voor het bereiken van het beoogde doel en dat dit moet worden getoetst aan de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit. De Rechtbank merkt daarover op dat zij bij de beoordeling van de noodzakelijkheid aan de hand van de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit van de verwerking minder indringend zal toetsen omdat de AP als toezichthoudster op dat vlak beoordelingsruimte heeft.

Proportionaliteit (het doel van de verwerking van de persoonsgegevens staat in verhouding tot de inbreuk op de privacy)

De Rechtbank overweegt hierover onder meer het volgende:

‘Verweerder heeft daarvoor van belang mogen vinden dat de houder van deze abonnementen met de NS is overeengekomen dat reisgegevens door de NS kunnen worden vastgelegd om het rechtmatige gebruik van de producten te controleren voor, tijdens en na afloop van de reis.’

Dit is een opvallende overweging. Er zullen waarschijnlijk maar weinig abonnementhouders zich bewust zijn van het feit dat zij met de NS zijn overeengekomen dat reisgegevens door de NS kunnen worden vastgelegd om het rechtmatige gebruik van de producten te controleren. In de Algemene Voorwaarden OV-chipkaart is inderdaad een paragraaf opgenomen over persoonsgegevens.. Het lijkt erop dat de NS daarmee aan haar informatieverplichting heeft willen voldoen, en niet zozeer heeft willen afspreken met de reiziger dat persoonsgegevens zullen worden verwerkt. Dat is ook logisch, omdat het niet vereist is om overeen te komen dat persoonsgegevens zullen worden verwerkt voor zover dat noodzakelijk is voor het uitvoeren van de overeenkomst.

Samengevat overweegt de Rechtbank verder dat de AP voldoende heeft gemotiveerd dat de verwerking van persoonsgegevens door middel van een persoonlijke OV-chipkaart noodzakelijk is omdat dat de AP van belang heeft geacht dat de NS voor aanvang van de reis moet kunnen nagaan of de reiziger zijn verplichtingen naleeft en of betaald is voor het abonnement. Het verwerken van de in-en uitcheckgegevens stelt de NS in staat om te controleren of de reizigers binnen het traject van het abonnement en/of binnen de voordeeluren hebben gereisd. Om te kunnen controleren of de indiener van een claim onder de ‘Regeling geld terug bij vertraging’ recht heeft op compensatie, is het noodzakelijk om in- en uitcheck gegevens enige tijd te bewaren.

Subsidiariteit (het beoogde doel kan niet op een minder ingrijpende manier worden bereikt)

De Rechtbank oordeelt dat de AP voldoende heeft gemotiveerd dat het doel niet op een andere wijze kan worden bereikt die voor de betrokken reizigers minder nadelig zouden zijn. Het direct na in- en uitchecken verwijderen van persoonsgegevens, één van de opties die door de reiziger werd aangedragen, is niet mogelijk omdat dan controle achteraf op misbruik en controle op claims in het kader van de ‘Geld Terug bij Vertraging’ regeling niet mogelijk zouden zijn. Over het andere aangedragen alternatief, het reizen met twee OV-chipkaarten (een zichtkaart in combinatie met een anonieme kaart), heeft de AP voldoende gemotiveerd dat dit systeem minder waarborgen biedt voor controle dan het huidige in- en uitchecksysteem.

Met betrekking tot de stelling van de reiziger dat de NS ten onrechte betaalgegevens verwerkt stelt de Rechtbank dat het mogelijk is om met contant geld losse anonieme OV chipkaartjes te kopen en op te laden. Bij het loket is het tevens mogelijk om een anonieme OV-chipkaart met briefgeld op te laden.

De Rechtbank Midden-Nederland oordeelde op basis van het bovenstaande dat de AP het juiste spoor heeft gekozen door niet tot handhavend optreden over te gaan.

Met deze uitspraak is de discussie over de rechtmatigheid van de verwerkingsactiviteiten van de NS echter nog niet beslecht. In deze zaak zijn bijvoorbeeld niet alle mogelijke alternatieven aan de orde gekomen. Daarnaast wordt het systeem van in-en uitchecken met een OV-chipkaart als uitgangspunt genomen, terwijl het ook mogelijk is om wat breder te kijken en daarvan af te zien. Het is de vraag of de afweging of de beoogde doelen op een minder ingrijpende manier kunnen worden bereikt hetzelfde uitvalt als andere alternatieven worden meegewogen.

Op dinsdag 20 augustus jl. werden nog twee andere zaken met betrekking tot het OV-chipkaartsysteem tegen de AP (gevoegd) behandeld ter zitting door de Rechtbank Gelderland. De vraag is hoe de Rechtbank Gelderland zal oordelen over de verwerkingsactiviteiten van de NS. Wij zullen deze ontwikkelingen in de gaten houden.


Meer artikelen van Loyens & Loeff

Dit artikel is ook te vinden in het dossier AVG

bron: Loyens & Loeff

Van onze partners

Incompanymogelijkheden

Privacyweb biedt ook de mogelijkheid om de verschillende onderwerpen als incompanyworkshop/cursus te organiseren, in samenwerking met de deskundige docenten van de Berghauser Pont Academy.
Hierbij staat de kennisbehoefte van uw medewerkers centraal. U krijgt een uniek programma toegespitst op uw wensen.
Lees meer

Wilt u snel antwoord op uw vraag?
paula vrolijk

Paula Vrolijk-de Vries (programmamanager Privacyweb)
tel. 020 - 237 47 01
paula@berghauserpont.nl

Masterclass Privacy: the next step

→ Lees meer

Magazine: Eén jaar AVG

→ Lees meer

Nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van het laatste nieuws over privacy, cybersecurity en data. Abonneer op onze gratis nieuwsbrief.

Abonneer